بيانيه مدير حوزه هاي علميه در محكوميت كشتار مسلمانان هند
پنج شنبه ٠١ آبان ١٣٩٩
صفحه اصلی > مقالات > منطق و فلسفه > منطق 
منطق

 منبع : نور پرتال

 نويسنده : اندیشه قم    ایمیل :

 نوشته شده در تاريخ : 1399/03/16  

مقدمه

منطق از دو نظر جزء علوم اسلامی محسوب می‎شود: اولاً به دلیل این كه مانند ادبیات عرب نسبت به بسیاری از علوم اسلامی جنبه مقدمی دارد. ثانیاً: گرچه منطق ریشه در خارج از حوزه فرهنگ اسلام دارد و قبل از اسلام توسط ارسطا طالیس یونانی پایه‎گذاری و تدوین شده، اما بسیاری از قواعد آن توسط فلاسفه اسلامی طرح و تدوین گردیده و از این رهگذر تكمیل شده است. 

تعریف

منطق، قانون صحیح اندیشیدن و درست فكر كردن است یعنی قواعد و قوانین منطقی به منزله یك مقیاس و معیار سنجش است كه هرگاه بخواهم درباره برخی از موضوعات علمی یا فلسفی تفكر و استدلال نمایم باید استدلال‎های خود را با مقیاس‎های منطقی ارزیابی كنیم تا به طور اشتباه نتیجه گیری ننمایم، به عنوان مثال منطق برای یك عالم و فیلسوف كه از آن استفاده می‎كند مانند شاقول یا طراز است كه بنا برای تنظیم امور ساختمان از آن استفاده می‎كند. به همین جهت در تعریف منطق گفته‎اند: منطق ابزاری است كه مراعات كردن و به كارگیری اصول و ضوابط آن ذهن را از اشتباه در تفكر و اندیشه باز می‎دارد.[1] 

موضوع

قبل از هر چیز لازم است اشاره شود كه موضوع هر علم عبارت است از آن چیزی كه آن علم در اطراف احوال، خواص و آثار آن بحث می‎كند. و از آن جا كه هر علمی باید یك محور مشخص را مورد بحث قرار داده و درباره مسایل مربوط به آن بحث كند، علم منطق نیز محور معینی برای بحث دارد كه از آن در اصطلاح منطقی به «معرِّف وجهه» یاد می‎شود، یعنی موضوع و محور مباحث علم منطق یا تعریف‎هاست یا حجه‎ها و استدلال‎ها، و به طور كلی منطق دو چیز می‎خواهد به انسان بیاموزد: یكی راه صحیح و درست تعریف كردن و شناساندن. 
دوم: راه درست استدلال كردن برای اثبات یك مسأله.[2] 

فایده منطق

برای روشن شدن فایده منطق لازم است كه اول فكر تعریف شود، زیرا تا فكر شناخته نشود، فائده منطق معلوم نخواهد شد. در تعریف فكر گفته‎اند: تفكر عبارت است از مربوط كردن چند معلوم به یك دیگر برای بدست آوردن یك معلوم جدید و تبدیل كردن یك مجهول به معلوم، پس تفكر در حقیقت سیر حركت ذهن از یك مطلوب مجهول به سوی یك سلسله مقدمات معلوم، سپس حركت از آن مقدمات معلوم به سوی آن مطلوب برای تبدیل آن به معلوم. ذهن وقتی فكر می‎كند و می‎خواهد از تركیب معلومات خویش مجهول را برایش معلوم كند، باید به آن معلومات شكل و نظم خاصی بدهد، منطق به انسان می‎آموزد كه این شكل نظم را چگونه باید انجام داد تا نتیجه حاصل شود، بنابراین فایده و كاربرد منطق این است كه حركت ذهن را در هنگام تفكر تحت كنترل خود قرار می‎دهد تا صحیح نتیجه گیری كند.[3] به عنوان مثال جریان یك استدلال در عالم ذهن مانند یك ساختمان است، یك ساختمان آنگاه كامل است كه هم مصالحش بی‎عیب باشد و هم شكل ساختمان روی اصول و قواعد صحیح ساختمانی باشد. مثلاً اگر گفته شود «سقراط انسان است و هر انسانی ستمگر است پس سقراط ستمگر است» این استدلال از نظر شكل و صورت صحیح است اما از نظر ماده و مصالح فاسد است، زیرا آن جا كه می‎گویم هر انسانی ستمگر است درست نیست، اما اگر بگویم: «سقراط انسان است سقراط عالم است، پس انسان عالم است» ماده و مصالح استدلال صحیح است، شكل و نظام آن منطقی نیست لهذا نتیجه غلط است. 
از مجموع آنچه بیان معلوم خواهد شد كه فایده منطق این است كه خطا سنج است و انسان را از اشتباه در اندیشیدن آگاه می‎كند. چه این كه مراعات قوانین منطق سبب می‎شود كه انسان دچار مشكل در اندیشیدن نشود.[4] 
مثلاً در استدلال دوم مشكل آن است كه هیچ یكی از دو مقدمه قیاس كلی نیست در حال كه در قیاس شكل اول باید مقدمه اول (صغرا) موجبه باشد، و مقدمه دوم (كبری) كلی باشد. مثلاً منطق به انسان می‎آموزد این گونه صورت قیاس تشكیل شود تا نتیجه حاصل گردد: 
سقراط عالم است. هر عالم علم دارد پس سقراط علم دارد. یا بر اساس موازین منطقی دین گونه باید گفت: سقراط انسان است، هر انسان مخلوق خداست، پس سقراط مخلوق خداست. 
و به خاطر این جایگاه و ارزش و فایده منطق است كه حكیم بزرگ بوعلی سینا درباره آن گفته است: «منطق بهترین یاور و كمك است برای در فهم و درك همه علوم و دانش‎ها، به همین جهت حق است كه عده در مدح و ستایش منطق تا جای پیش رفته و گفته‎اند كه: 
چون منطق معیار و میزان همه علوم است لذا جایگاه آن در میان علوم جایگاه خادم نیست بلكه جایگاه رئیس است یعنی منطق خادم علوم نیست بلكه رئیس همه علوم است.[5] 

تاریخچه

گر چه منطق، به معنای وسیع آن یعنی اندیشه، فكر و از طریق امور و مسایل معلوم امور و مسایل مجهول را بدست آوردن در فطرت و سرشت انسان نهفته است و هر انسانی چه عالم و چه آن كه علم مدرس ندارد همه با رهنمای فطرتش همواره به وسیله امور معلوم، امور مجهول را كشف می‎كند و بدست می‎آورد، از این نظر نمی‎توان پیشینه تاریخی برای منطق ذكر نمود چون از روزی كه انسان خلق شده منطق به معنای یاد شده را داشته است، اما علم منطق به عنوان یك دانش مدون و با قواعد خاص[6] از متون یونانی ترجمه شده و به سرعت در میان مسلمین گسترش یافت و اضافاتی به آن پدید آمد و به سر حد كمال رسید، بزرگترین منطق كه در میان مسلمین تدوین شد، منطق شفای بوعلی سیناست كه چندین برابر منطق ارسطوست، منطق ارسطو را حنین بن اسحاق از یونانی به عربی ترجمه كرده كه به اعتراف بسیاری از كارشناسان از بهترین ترجمه‎های آن منطق محسوب می‎شود.[7] 

بنیان گذاران

همان گونه كه در بخش پیشینه اشاره شد، منطق به معنای اندیشیدن و تفكر و استدلال و برای شناخت امور مجهول از امور معلوم استفاده كردن یك دانش فطری انسان است لذا همزمان با خلقت انسان در نهاد او وجود داشته است، و به همین جهت ممكن است در برخی زمان‎ها كسانی بوده‎اند كه درباره منطق چیزی گفته و یا تدوین كرده باشد، مثلاً قبل از ارسطو حكمای بزرگی چون سقراط و افلاطون و مانند آنها كارهای عقلی می‎كرده‎اند به طور یقین روش‎های علمی آنان براساس نظم و قواعدی بوده است و بدون روش خاصی كارهای علمی و عقلی خود به شاگردانش اراء نموده‎اند. اما مراد از بنیان گذار در این بحث آن است كه علم منطق به صورت كه فعلاً در دست و قواعدی خاص دارد و به عنوان یكی از علوم اسلامی در مراكز علمی تحصیل و تدریس می‎شود توسط چه كسی بنیان نهاده شده است؟ 
آنچه بزرگان و كارشناسان[8] فن گفته این است كه علم منطق كه امروز از آن به منطق صوری نیز یاد می‎شود، توسط ارسطو تدوین و تنظیم شده است، و در جهان اسلام حكمای بزرگی مانند فارابی و بوعلی سینا نقش بسیار در تكمیل آن علم داشته‎اند. مثلاً تقسیم علم به تصور و تعدیق اولین بار توسط حكیم بزرگ مسلمان معلم ثانی فارابی انجام گرفته است. و یا تقسیم قضایا به خارجیه، ذهنیه و حقیقیه كه جزء مهم‎ترین مباحث منطق است، اولین بار توسط بوعلی سینا صورت گرفته است، یا مثلاً قضیه عرفیه عامه، كه یكی از قضایای منطقی است توسط فخر رازی ابداع شده است.[9] این مسایل بخوبی ثابت می‎كند كه گرچه ارسطو مبتكر منطق است اما نقش حكمای اسلامی در تكمیل و تدوین مباحث جدید در منطق به حد زیاد است كه به آسانی می‎توان گفت كه حكما بزرگ مسلمان جزء بنیان گذاران منطق شمرده می‎شوند. 

جایگاه منطق در متون دینی

برخی از بزرگان اهل حكمت و معرفت بر هماهنگی كامل میان منطق و قرآن اصرار نموده و در مجموع گفته است بسیاری از آیات قرآن براساس قواعد منطقی قابل طرح و تبیین است، و این حكایت از هماهنگی علم میزان با متون دینی دارد.[10] 

در این جا به چند نمونه اشاره می‎شود:

1. قرآن كریم در سوره بقره آیه 262 جریان استدلال حضرت ابراهیم به نحوی مطرح كرده كه در واقع یك روش كاملاً منطقی است مثلاً می‎گوید: 
«قالَ إِبْراهِیمُ فَإِنَّ اللَّهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی كَفَرَ» بیان منطق این كلام چنین است: هر كه بتواند خورشید را از كرانه خاور برآورد خداست. خدای من بر این كار تواناست. پس خدای من خدای عالم است نه نمرود. 
2. یا در جریان مناظره با ستاره پرستان چنین استدلال می‎كند: ستاره و ماه و خورشید غروب كردند، غروب كننده خدا نیست، پس آنها خدا نیست. 
3. و هم چنین در برهان تمانع فرمود: «لَوْ كانَ فِیهِما آلِهَهٌ إِلاَّ اللَّهُ لَفَسَدَتا». 
از این گونه آیات در قرآن فراوان است كه بدین روش استدلال كرده است و از مجموع آن به خوبی معلوم می‎شود كه علم منطق رابطه نزدیك با متون دینی دارد، لذا جایگاه و ارزش آن را از این طریق نیز می‎توان بدست آورد.[11] 

پی نوشتها :

[1] . مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، 5، ص 44، انتشارات صدرا، چ 3، 1374 ش؛ ابو علی سینا، الاشارات و التنبهات، ج 1، ص 9، نشر دفتر نشر الكتاب، چ 1، 1377 ش، مظفر، محمد رضا، المنطق، ص 12، انتشارات دارالمعارف، بیروت، 1400 ق. 
[2] . مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، 5، ص 50، نشر پیشین؛ سبزواری، هادی، شرح منظومه، ج 1، ص 38، با تعلیقه حسن زاده آملی، نشر ناب، 1369 ش. 
[3] . مظفر، محمد رضا، المنطق، ص 12، انتشارات دارالمعارف، بیروت، 1400 ق؛ ملا عبدالل، الحاشه علی تهذیب المنطق، ص 17، نشر مؤسسه نشر اسلامی، قم؛ صدر المتألهین، منطق نوین (ترجمه اللمعات المشرقیه فی الفنون المنطقیه)، ص 115، نشر مؤسسه آگاه، تهران، 1363 ش؛ مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، 5، ص 45، نشر پیشین. 
[4] . مظفر، محمد رضا، المنطق، ص 12، انتشارات دارالمعارف، بیروت، 1400 ق؛ ملا عبدالل، الحاشه علی تهذیب المنطق، ص 17، نشر مؤسسه نشر اسلامی، قم؛ صدر المتألهین، منطق نوین (ترجمه اللمعات المشرقیه فی الفنون المنطقیه)، ص 115، نشر مؤسسه آگاه، تهران، 1363 ش؛ مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، 5، ص 45، نشر پیشین. 
[5] . منطق شفا، چ 2، بخش قیاس، مقاله اولی، فصل 2، ص 15، نشر مكتبه مرعشی نجفی، قم، 1404 ق. 
[6] . حسن زاده آملی، برهان عرفان و قرآن از هم جدای ندارد، ص 25، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، 1370 ش. 
[7] . مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، 5، ص 44، نشر پیشین. 
[8] . حسن زاده آملی، هزار و یك نكته، نكته 572. 
[9] . مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، 5، ص 31، نشر پیشین. 
[10] . حسن زاده آملی، حسن، قرآن و عرفان و برهان از هم جدائی ندارد، ص 107، نشر قیام، قم، چ 2، 1374 ش. 
[11] . ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ص 574، چاپ رحل قدیم، ضمیمه شرح اصول كافی، نشر مكتبه محمودی، تهران.